🔷️🔶️انواع پیوند

الف) گروهبندی پیوند از نظر محل استقرار پیوندک. 

1. پیوند روی ریشه

2. پیوند روی طوقه (حد فاصل محل اتصال ساقه و ریشه گیاه)

3. پیوند روی تنه 

4. پیوند روی شاخه (سر شاخه کاری)

ب) تقسیم بندی پیوند گیاهان بر اساس زمان پیوند زدن.

1. پیوند در زمان خواب گیاه : پیوند های شاخه بریده عموماً در زمان خواب گیاه زده می شوند. (پیوند جوانه ای در اول بهار ، قبل از شروع فعالیت گیاه زده می شود.)

2. پیوند در زمان فعالیت گیاه : پیوند های جوانه ای -  مجاورتی در زمان فعالیت گیاه زده می شوند.

ج) تقسیم بندی پیوند بر اساس شیوه زدن پیوند :

1. پیوند شاخه بریده : a پیوند انتهایی : پیوند اسکنه یا شکافی – پیوند تاجی – پیوند انگلیسی (نیمانیم) – پیوند ترصیعی - پیوند زینی

                                 b پیوند جانبی : پیوند اسکنه جانبی – پیوند زیر پوست جانبی – پیوند انگلیسی جانبی

2. پیوند مجاورتی (پیوند شاخه قبل از جدا کردت از پایه مادری) : a  پیوند مجاورتی انتهایی 

                                                                                       b پیوند مجاورتی جانبی

3. پیوند های تعمیری :a پیوند پلی

                                 b پیوند اتصالی

4. پیوند جوانه ای : a پیوند شکمی یا T

                             b  پیوند وصله ای (قطعه ای)

                             c پیوند قاشی

                             d پیوند حلقوی (لوله ای)

پیوند اسکنه یا شکافی 

این نوع پیوند یکی از قدیمی ترین انواع پیوند محسوب می شود و از آن برای پیوند روی طوقه ، تنه و سرشاخه کاری درختان کوچک و یا شاخه های قطور درختان بزرگ استفاده می شود. این نوع پیوند اگر در اوایل بهار قبل از شروع فعالیت گیاه زده شود احتمال موفقیت آن بیشتر است. اما در هر زمان از فصل خواب گیاه در صورتی که شرایط محیطی اجازه دهد قابل اجرا است.

تهیه پایه : برای تهیه پایه در پیوند اسکنه انتهایی ، پایه از فاصله 5 سانتیمتر بالای سطح خاک سربرداری می شود. برای سربرداری پایه بر حسب قطر آن از قیچی باغبانی و در پایه های مسن از اره استفاده می شود. بعد از سربرداری پایه ، در پایه های جوان و کم قطر به وسیله چاقوی باغبانی و در پایه های مسن با داسک ، شکافی به عمق 5 – 5/2 سانتیمتر (روی قطر پایه) ایجاد کرده تا پایه برای پیوند آماده شود.

در پایه هایی که قطر زیاد دارند یکطرف یا دو طرف محل سربرداری شده پایه  ، بطور مورب باید برش داده شود . اینکار جهت جلوگیری از تجمع رطوبت مازاد و فشار زیاد سطح جانبی پایه روی پیوندک انجام می شود.

تهیه پیوندک : پیوندک از وسط شاخه انتخاب می شود. پیوندک باید دارای سه جوانه و طول مناسب باشد، بهطوریکه امکان برش محل استقرار پیوندک در روی پایه وجود داشته باشد. سپس دو طرف متقابل قسمت تحتانی پیوندک در زیر اولین جوانه پیوندک به طول 5 – 2 سانتیمتر بطور مورب و صاف برش داده می شود. بطوزیکه محل برش به شکل زبانه و صاف باشد. لازم است پوست زیر جوانه در حد فاصل دو قسمت تراشیده شده ، باقی بماند. این کار لایه زاینده را از عوامل خارجی حفظ خواهد کرد.پیوندک را می توان به شکل شانه ای برش داده تا بر روی پایه محکمتر مستقر شود.

استقرار پیوندک روی پایه  (  زدن پیوند اسکنه )  : بعد از آماده کردن پایه و پیوندک ، لازم است شکاف پایه توسط زائده ی پشت چاقو به حدی که بتوان پیوندک را به سهولت در شکاف پایه قرار داد، باز نگه داشته شود. سپس یا دقت، پیوندک  طوری داخل شکاف مستقر می شود که جوانه تحتانی ان در سطح برش و به سمت بیرون پایه قرار گیرد. باید دقت کرد که لایه زاینده پایه و پیوندک به نحو مناسب با هم در تماس باشند اگر پوست پایه ضخیم تر از پوست پیوندک باشد لازم است پیوندک کمی متمایل به داخل در روی پایه قرار داده شود. انجام این امر تماس لایه های زاینده پایه و پیوندک را به نحو مناسب امکان پذیر می کند.

بستن پایه و پیوندک و چسب زدن : بعد از انجام این کار محل پیوند با نخ بسته می شود و کلیه نقاط برش داده شده و شکاف های محل پیوند با چسب کاملاً پوشانیده می شود. با توجه به قطر پایه ، می توان چند پیوندک را روی پایه قرار داد. در برخی گیاهان مانند گردو و کاج پیوند اسکنه روی جوانه انتهایی زده می شود ،اینکار معمولاً در بهار بعد از تورم جوانه صورت می گیرد.

مزایا و معایب پیوند  اسکنه : این نوع پیوند را می توان در نواحی بادخیز بکار برد. زیرا استقرار پیوندک بر روی پایه بسیار محکم است. بعلاوه با توجه به قطر پایه امکان قرار دادن چند پیوندک در روی پایه وجود دارد. از این پیوند برای جوان کردن درختان مسن بیشتر استفاده می شود. تنها عیب این نوع پیوند ایجاد شکاف عمیق روی پایه است که ممکن است مشکلاتی در گرفتن پیوند ایجاد کند.

پیوند نیمانیم یا انگلیسی

این نوع پیوند برای شاخه های نازک که قطر آنها بین 5/1 سانتیمتر باشد مناسب است. پایه و پیوندک لازم است هم قطر باشند. اگر قطر آنها کمی با یکدیگر اختلاف داشته باشد ضروری است که لایه های زاینده پایه و پیوندک حداقل در یک سمت با یکدیگر کاملاً تماس داشته باشند. در این روش امکان تماس بین لایه های زاینده بیشتر بوده و لذا درصد موفقیت پیوند و استحکام محل پیوند بیشتر است. پیوند نیمانیم به سه روش انجام میشود:

1. پیوند نیمانیم ساده

2. پیوند نیمانیم مضاعف

3. پیوند نیمانیم شانه دار

تهیه پایه : این نوع پیوند در سطح انتهایی یا جانبی گیاه زده می شود. در پیوند انتهایی ، پایه را از فاصله 5 سانتیمتری سطح خاک سربرداری می کنند، سپس یک برش صاف و شیبدار (مورب) به طول 5/2 – 2 سانتیمتری در انتهای آن ایجاد می شود برش باید کاملاً صاف و هموار باشد. در پیوند نیمانیم مضاعف (زبانه ای) بعد از ایجاد برش مورب بر روی پایه یک برش واژگون از بالا به طرف پایین در نقطه ای حدود یک – سوم فاصله از بالای برش و با طولی مفادل نصف طول آن زده می شود، این برش تقریباً موازی با آن زده می شود.

تهیه پیوندک : پیوندک به همراه سه جوانه با طول مناسب تهیه می شود. بطوریکه امکان برش محل استقرار پیوندک روی پایه در قسمت تحتانی آن وجود داشته باشد. سپس مانند برش روی پایه برش صاف و شیبدار (مورب) به طول 5/2 – 2 در قسمت تحتانی آن ایجاد می شود به نحوی که جوانه تحتانی در پشت ان واقع شود. طول برش پایه و پیوندک باید یکسان باشد . برای پیوند نیمانیم مضاعف (زبانه ای) برش دوم بر روی برش اول همانطور که در مورد برش پایه ذکر شد ، زده می شود. در پیوند نیمانیم شانه دار ، به جای تراش مورب در پایه و پیوندک ، عمل تراش به طور عمودی انجام می شود و طول و اندازه برش و قسمت جدا شده در پایه و پیوندک باید برابر یکدیگر و نصف قطر هر کدام باشد.

نحوه انجام پیوند نیمانیم

بعد از آماده شدن پایه و پیوندک ، در پیوند نیمانیم ساده ،سطح برش داده شده پیوندک را روی سطح بریده شده پایه قرار داده و با نخ محکم بسته می شود. در پیوند نیمانیم زبانه ای لازم است ، زبانه پایه و پیوندک در هم قرار داده شود. این امر سبب استحکام و تماس بهتر لایه های زاینده هر دو قسمت پایه و پیوندک خواهد شد. در پیوند نیمانیم شانه دار مانند پیوند نیمانیم ساده دو سطح برش داده شده پایه و پیوندک روی یکدیگر قرار می گسرد و سپس با نخ بسته شده و نقاط لازم چسب زده می شود. از این پیوند بیشتر برای درختچه های زینتی مانند گل سرخ، زبان گنجشک زینتی ،نارون مجنون ، مو چسب و در درختان سیب و گلابی استفاده می شود. این پیوند معمولاً در گلخانه زده می شود.

پیوند رومیزی یا قلمه پیوندی

پیوند رومیزی نوعی پیوند نیمانبم است ، ویژگی عمده این نوع پیوند این است که پایه در هنگام پیوند زدن فاقد ریشه بوده و در واقع یک قلمه است. لذا انجام پیوند در اتاق کار یا آزمایشگاه بر روی میز انجام می گیرد و به همین علت یه نام پیوند رومیزی گفته می شود. برای انجام این نوع پیوند از پیوند نیمانیم استفاده می شود و پیوندک روی قلمه پیوند می شود. پس از انجام پیوند، محل پیوند به نحو مناسب با نخ بسته شده و آنگاه قلمه های پیوندی را به صورت دسته های 25 تا 50 عددی یا 100 عددی با نخ می بندند و برای تولید پینه ، در ماسه یا خزه ی مرطوب در محل گرم با دمای 21 درجه سانتیگراد قرار می دهند. پس از آنکه محل پیوند جوش خورد ، قلمه های پیوندی را جهت ریشه دار شدن در بستر کشت مناسب می کارند تا ریشه دار شده و به رشد و نمو ادامه دهد.

پیوند زینی

پیوند زینی در عمل مشابه پیوند اسکنه است با این تفاوت که به جای شکاف پایه ، پیوندک را شکاف داده و انتهای پایه را از دو طرف به طور مورب تراش می دهند و سپس پیوندک را روی ان پیوند می کنند.این نوع پیوند از انواع پیوند های شاخه بریده محسوب می شود. لذا تمام موارد از جمله تهیه پیوندک و زمان زدن پیوند مانند پیوند های شاخه بریده است. در پیوند زینی پایه و پیوندک باید هم قطر باشند و عدم تناسب قطر آنها در موفقیت پیوند مؤثر است. به علاوه در صورت امکان ، پیوندک باید دارای جوانه انتهایی باشد . از این پیوند برای درختان میوه مانند مو و گیاهان زینتی مانند آزالیا استفاده می شود.

پیوند تاجی (زیر پوست)

در این نوع پیوند، پیوندک زیر پوست پایه قرار می گیرد. روش پیوند بسیار ساده و سریع بوده و درصد گرفتن پیوند زیاد است. و این پیوند برای پایه های قطور یا شاخه هایی که قطر آنها بین 5/2 تا 30 سانتیمتر است قابل اجرا می باشد. برای استقرار پیوندک در زیر پوست پایه ،لازم است پوست به سهولت از روی پایه جدا شود. لذا عمل پیوند در آغاز رشد فعال پایه در بهار انجام می گیرد. پیوندک در زمان خواب گیاه تهیه شده و در جای خنک (یخچال یا انبار خنک) تا زمان عمل پیوند نگه داری می شود. ولی برای انواع گیاهان همیشه سبز ، پیوندک در زمان پیوند زدن تهیه می شود. به منظور حفظ پیوندک روی پایه از قیم استفاده می شود. انجام این پیوند به چند روش صورت می گیرد.

1. پیوند پوست با یک شکاف (یک شکافی)

2. پیوند پوست با دو شکاف ( دو شکافی)

تهیه پایه : این پیوند را می توان در انتهای تنه یا شاخه ها (سرشاخه کاری) یا در سطح جانبی تنه یا شاخه انجام داد.برای پیوند انتهایی ، مانند پیوند اسکنه در اول بهار با آغاز شروع فصل رشد، پایه از 5 سانتیمتری سطح خاک سربرداری می شود. در پیوند پوست با یک شکاف ، شکافی به طول 3 تا 5 سانتیمتر به طور عمودی از محل سربرداری شده در حد پوست و چوب باید ایجاد شود. برای انجام پیوند دو شکافی ، ابتدا دو شکاف عمودی به طول 5 – 3 سانتیمتر هم قطر پیوندک در پوست پایه ایجاد می شود و سپس با یک شکاف افقی به طوریکه شکاف عمودی را در بالا قطع کند پوست را از روی پایه کنار زده یا جدا می کنند.

تهیه پیوندک : شاخه های پیوندک را در زمان خواب گیاه تهیه می کنند. پیوندک با طول مناسب همراه با جوانه آماده می شود ، به طوریکه امکان برش محل استقرار پیوندک روی پایه در قسمت تحتانی آن وجود داشته باشد. برای کاهش ضخامت پیوندک ، قسمت تحتانی آن به صورت شانه ای برش داده می شود. در مورد پیوندک هایی که قطر کمی دارند نیازی به برش شانه ای نیست و پیوندک را به طور زبانه ای برش داده می شود. در طرف مقابل برش (پشت پیوندک) بخشی از پوست پیوندک برداشته می شود.

نحوه استقرار پیوندک روی پایه

بعد از آماده شدن پایه و پیوندک ، در پیوند پوست یک شکافی ، به آرامی با پشت چاقوی پیوند پوست را کنار زده و پیوندک با دقت به نحوی در شکاف قرار داده می شود که جوانه تحتانی ان در سطح برش پایه و به سمت بیرون آن قرار گیرد. سپس محل پیوند با نخ بسته شده و با چسب ، محل پیوند و نقاط برش داده شده پوشانیده می شود. در پیوند پوست با دو شکاف ، پیوندک را در محل برش روی پایه به طوریکه جوانه تحتانی در بیرون پایه باشد ، قرار داده و سپس با نخ محل پیوند بسته می شود و تمام نقاط لازم ومحل پیوند چسب زده می شود. در این نوع پیوند مانند پیوند اشکنه اگر قطر پایه زیاد باشد چند پیوندک را می توان بر روی یک پایه قرار داد.

پیوند جانبی تاجی

پوست پایه را در بخشی از پایه که باید پیوند زده شود با یک شکاف عمودی (برای پیوند یک شکافی) و یا یک شکاف افقی و دو شکاف عمودی (برای پیوند دو شکافی) به طول 4 تا 5 سانتیمتر برش داده و از روی پایه کنار زده می شود سپس پیوندک که مانند پیوندک تاجی انتهایی تهیه می شود بر روی چوب قسمت پوست برداری شده پایه قرار داده می شود و پوست پایه را که از یک طرف به پایه متصل است روی پیوندک قرار داده و با نخ بسته شده و چسب زده می شود. در این حالت لازم است بخش کمی از پوست پشت پیوندک برداشته شود.

پیوند نیمانیم ساده و زبانه ای جانبی :

نحوه انجام این پیوند مشابه پیوند نیمانیم ساده و زبانه ای انتهایی است. فقط پایه سربرداری نمی شود. لذا قسمتی از پوست پایه را به طول 3 تا 4 سانتیمتر قطع و جدا می کنند و سپس پیوندک را به اندازه طول پایه ، برش مورب داده و به شکل زبانه تهیه می کنند و آن را به روی شکاف پایه قرار داده و با نخ می بندند و سپس چسب زده می شود. در نوع زبانه ای ، دو شکاف در پایه و پیوندک ایجاد می شود.

پیوند مجاورتی

این پیوند یکی از قدیمی ترین پیوند هاست که در طبیعت در جنگلها و بیشه زار ها ، در بین درختان مجاور یکدیگر به طور طبیعی اتفاق می افتد. در این نوع پیوند ،پیوندک از پایه مادری جدا نمی شود و بعد از پیوند ، دو گیاه به طور مستقل به رشد و نمو ادامه می دهند.در عمل ، پیوند مجاورتی را معمولاً یکسال پس از پیوند کردن ، از پایه درخت مادری جدا می نمایند. این پیوند دارای انواع متعددی است.

نحوه پیوند مجاورتی

در این پیوند دو گیاه مستقل را که جوش خوردن انها به روشهای دیگر پیوند مشکل بوده و به سختی انجام می گیرد ، به هم پیوند می زنند و برای انجام پیوند ، دو گیاه را که مجاور هم قرار دارند به هم پیوند می کنند. به همین منظوردر طول ساقه ای که به عنوان پیوندک انتخاب شده مقداری از پوست درخت به اندازه ی 5/2 تا 5 سانتیمتر با چاقوی پیوند برداشته می شود و به همین ترتیب در روی پایه عمل می شود. سپس پایه و پیوندک را به یکدیگر نزدیک کرده و دو قسمت پوست برداری شده آنها را روی یکدیگر قرار می دهند (برش روی پایه و پیوندک باید مساوی باشد) و سپس با نخ می بندند و نقاط لازم را  چسب می زنند. بعد از آنکه پیوند کاملاً گرفت دو گیاه مستقلاً به زندگی ادامه می دهند و بعد از مدتی که معمولاً یک سال است پیوندک از پایه مادری جدا می شود و پایه از بالای محل پیوند قطع می گردد. پیوند مجاورتی در تمام طول فصل سال قابل اجرا است. اما بهترین موقع انجام این پیوند زمانی است که گیاه رشد فعال داشته باشد. (بهار)

پیوند های جوانه ای

در پیوند جوانه ای پیوندک یک جوانه همراه پوست است. در نوعی از این پیوند پیوندک دارای چوب سبز است(پیوند قاشی) این پیوند معمولاً در زمان رشد گیاه که شیره گیاهی به سهولت در آن جریان دارد انجام می گیرد و بر حسب شرایط آب و هوایی محل ، عمل پیوند در اول بهار ، اواخر بهار (پیوند جو درو) و در اوایل پاییز قابل اجرا است. در پیوند اول بهار ، پیوندک را در هنگام خواب گیاه تهیه و در انباری خنک با دمای ( 4- 0) درجه سانتیگراد در درون خاک اره مرطوب نگه داری می کنند. اما برای پیوند بهاره و اول پاییز ، پیوندک از شاخه های همان سال تهیه می گردد.

به طور خلاصه مزایای این نوع پیوند نسبت به پیوند شاخه بربده بشرح زیر است :

1. در پیوند جوانه ای محدودیت زمانی برای انجام پیوند وجود ندارد.

2. پیوندک را می توان از شاخه های فصل جاری تهیه کرد.

3. تعداد بیشتری پیوندک از یک شاخه تهیه می شود

4. انجام ان نسبت به پیوند شاخه بریده ساده تر و سریع تر است.

از پیوند جوانه ای به طور انتهایی ، جانبی و سرشاخه کاری گیاهان استفاده می شود.

انواع پیوند جوانه ای

1. پیوند شکمی یا پیوند T 

این نوع پیوند بیش از سایر پیوند های جوانه ای مورد استفاده قرار می گیرد.

تهیه پایه : در پیوند شکمی ، پیوندک در زیر پوست پایه قرار داده می شود، این کار به طرق مختبف امکان پذیر است. به طور معمول دو شکاف کم عمق و عمود بر یکدیگر یکی کوتاه و افقی و دومی نسبتاً طویل و عمودی ، به طوریکه برش افقی را به دو قسمت مساوی تقسیم کند. در روی پایه در حد پوست و چوب ایجاد می گردد. (به طوریکه به شکل T در آید) پیوندک بعداً در داخل این شکاف T قرار داده می شود.

در نواحی بارانی و در نباتاتی مانند پسته که از محل شکاف شیره خارج می شود، شکاف T به طور معکوس ایجاد می شود.تا جریان شیره مانع گرفتن پیوند نشود. (پیوند شکمی معکوس) برخی مواقع به جای شکاف  Tاز شکافی به شکل I یا   Hاستفاده می گردد.

تهیه پیوندک : پیوندک از شاخه های گیاه مورد نظر در زمان مناسب تهیه می شود ، برای جدا کردن جوانه پیوندک از روی شاخه ، دو شکاف مورب با زاویه ای در حدود 45 درجه ، یکی از بالای جوانه و دیگری از زیر جوانه مورد نظر به نحوی برش داده می شود تا دو برش همدیگر را قطع کنند. و جوانه از روی شاخه با چوب و پوشت جدا گردد. لازم است چوبی که همراه جوانه است از آن نیز جدا شود . برای این کار از نوک چاقوی پیوند و با احتیاط به طوری که صدمه ای به جوانه پیوندک وارد نشود استفاده می گردد.

پیوندک ها باید در جای خنک تا زمان پیوند زدن نگهداری شوند.

نحوه انجام پیوند

در روی پایه ،در طول شکاف عمودی برش T دو لب پوست پایه را با دقت با چاقوی پیوند کنار زده و انتهای پیوندک در زیر پوست پایه قرار داده می شود تا کاملاٌ در شکاف قرار گیرد . به طوریکه نیمه بالایی پیوندک که صاف بریده شده در کنار خط افقی شکاف T و مماس با آن واقع گردد. بعد از استقرار پیوندک در شکاف روی پایه و تماس لایه های زاینده هر دو ، با نخ ، محل پیوند بسته می شود. با توجه به قطر پایه ،در صورت امکان می توان دو پیوندک در طرفین پایه پیوند زد : در پیوند انتهایی شکمی ، بعد از دو روز پایه را در فاصله 5 تا 7 سانتیمتر از بالای محل پیوند و پس از ، دو هفته از بالای محل پیوند قطع می کنند.

"دکترمحسن‌ میرعماد"
انجمن کشاورزان و باغداران
در پناه حق باشید🌹